پاموورە
سەعید شێخولئیسلامی کوردستانی
حەسەنئاوای چەمشار سنە و قەڵاکەی، یەکێ لەو جێگە فرە کۆن و تارێخیگەل کورسانەسە کە تەختگا و شانشین فەرمانڕەواکان ئەردەڵان بووگە. چونکە من تارێخ نازانم خاس، ئەوەسە باس تارێخییەکەی بسپێرم بە تارێخزانەکان.
وەلێکانێ ئەزانم بێجگە لە کردوکار و سەنعەت و هونەرگەل خەڵک، وەک باقی جێگەگەل تر کورسان، هەر لە قەیمەو چەن چت تاویەتی خوەی مەنشوور بووگە. یەکێ شیرەمەنی یانێ ئەوانە وا لە شیر دورس ئەکرگێت، وەک: ماس، دۆ، کەرە، ڕۆن، پەنێر، سەرتۆی شیر، کەشک، سۆڵەکە، سیراج، قەرەقرووت، دەڵەمە و...
یەکێ تر کاسەگەری وەک: دێزە و گۆزە و گۆزەڵە و گڵێنە، نیمەسۆڵە، قووڵینە، هاڵۆ، تیکلە، دۆڵە، تەنوور، کەنوو، مەڵکەنی، تەغار، گۆژنە و هومە و فرەیک لەو کەلووپەلە وا ئەوەجەیان پێ بووگە.
یەکێ تریان برنج و چەڵتووک بووگە. تا وەختێک فروودگای سنەیان دورس نەکردوو هەر برنجیان ئەکێڵا و چەڵتووەکەجاڕیان بوو، ئەیانوت پێ چەمپا یا گردە.
یەکێ تر نانگەل جۆڕاوجۆر، وەک شاتە، کولێرە، نان ساجی، نانچای، برساق، پشی، بزڵماجی، تۆتۆیی، کولێرە مەژگە، ناوتاوەیی، نانماڵی، کولێرەهەرزن، کولێرەچەورە، کەلانە و ...
یەکێ تریچ ژن زەریف و شیرین شێوە و زانا و ئازا و دلێر. فرەتریان دەسڕەنگین و هونەرمەن بووگن.
ساڵ 1343 دوای تواوکردن دەورەی تەربیەت موعەلمی، بووم بە موعەلم و چون نمرەی دەرسەکانم خاس بوو، ئەو حەقمە بوو دێهات دەوروبەر شار هەڵبژێرم. حەسەنئاوا لە هەرچێ دێیە گەورەتر و نزیکتر بوو بە شارەوە و وتم ئەڕۆم بۆ ئێنە و لە ئیدارە حوکمیان بۆم نووسی.
بەر لە کار موعەلمی، چونکە نەختێ خەتم خۆش بوو و حەزم بە کاری هونەری و نەقاشی ئەکرد. بە دەم دەرس خوەندنەوە تابلۆیچم ئەنووسی زیاتر تابلۆکانم بۆ ئیدارەی فەرهەنگ بوو.
نەخش و نوشتەی تابلۆکان ئەمانە بوو: توانا بود هر کە دانا بود- شێرێ کە شمشێرێک بە دەسێکییەوە بوو و خۆرەتاوێک لە بان پشتییەوە- وزارت ئاموزش و پرورش – دبستان دولتی...
بازێ وەخت دەموچاو شێرەکە جۆرێک دەرئەهات وەک ئەمە بکەنێ. گاهێکیچ خەفەتبار بوو جار جارێ چاوی قیچ دەر ئەهات. بازێ جار خوێل دەرئەهات و بازێ وەخت خومار ئەکەفت و هەر کارێکم ئەکرد چاوی ساقەو ناوەو بۆم. ئەگەر ڕاس بیڕوانیایت خاس دەرئاهات، وەلێ خاوەن مردگ بەریکردووە لای منەو. منیچ خۆ لئۆناردۆداوینچی یا کەماڵەلمولک خۆمان نەوم.
ساختمان مەدرەسەی خاسێکیان بە دەستوور ئوستاندار تیمسار ئەمین ئازاد لە حەسەنئاوا دورس کردوو.
وەختێ چووم بۆ حەسەنئاوا، دیم تابلۆیەک وا خۆم دورسم کرگە لە بان دیوار مەدرەسەکەو داکوتیاگە. شێرەکە بزەی ئەهات و خەریک بوو سەرنجمی ئەدا، بە زوان بێزوانی ئەیوت کارو کەفتە ئێرە ڕۆژ ڕەش؟!
بەر لە من موعەلمێک لێنا بوو بە ناو ئاغای ئەحمەو ح.، ئوتاقێکی لە ناو ئاوایییا کراها کردوو. وتی تۆیچ ئەتانی بیتە ئێنە. جێگەمان ئەوێتەو. کراهاکەیچ ئەکەینە دوو کوتەو. قەبووڵم کرد و بووین بە هاوماڵ.
ماڵەکان لە جێگەیکا بوو، مەشیا چەن کووچە بچواین و لە بەر حەوز و مزگتەوە دابگرداین تا ئەگین بە مەدرەسە.
ژن و کەنیشکگەل جوان بۆ ئاو هاوردن لە کانی بەر مزگتا بە گۆزەی بان شانیانەوە لەو کووچەگەلا هاتووچوویان ئەکرد.
لیباس ژنگەل لەو زەمانا، کراس و شواڵ و کواو کوڵەنجە و سەروێن و کەوش ناڵچەدار بوو. ژنگەل فرە پیر بە جێگەی سەروێن کڵاو و دەسماڵیان بوو.
ژنگەل قەران یان کونا ئەکرد و ئەیان دووران بە بان سوخمەکەیانا و پاموورەیان بە زەنگۆڵەی ورد وردو ئەکردە پایان و لە وەخت ڕێگەڕووین و هەڵپەڕینا، ئەزرینگاوە و ئاهەنگ و بەزمێ یەکجار خوەش و دڵڕفێنیان ساز ئەکرد و ئەخستە ڕێگە کە مووچرکی ئەهاوردە گیان بنیاما، بەڕاسی ئەو زرینگە و خرینگە شێخی شێت ئەکرد و سۆفیی سەرگەردان!
وەلێ شەرم و حەیای ئەو دەورە جۆرێک تر بوو. ئێمەگەل، قەستم خوەم و هاودەورەکانمە، وەک جوانگەلێک هەژدە، نۆزدەساڵەی شاری، لە بەر حورمەت فرە چتەو، ناو ئاواییا سەرمان بەرزەو ناکرد و ماقووڵانە هاتووچوومان ئەکرد و خەڵکەکەیچ فرە خوەشمانیان گەرەک بوو. وەلێ من ئەزانم و ئێوەیچ خاس ئەزانن، ئەو پارێزگاریگەلە بایس دامرکیان کەفوکوڵی جوانی نەو.
ڕۆژێ بۆ مەدرەسە چوون، کەمێ کەفتوومە دێر. بە پەلە ئەڕۆیمە ڕێگا. دیم زرنگەی قەران تێت. کەمێ پام شل کرد بزانم کێ دائەبگرێ بە لاما. وەلێ دەنگەکە کەمە و بوو نەما. لام کردەو لە ناو کووجییەکا هیچکەسم نەدی. دوارە ڕێگە ڕوینەکەم تونەو کرد، چونکە پەلەم بوو. جارێکیتر زرنگەی قەران بەرزەو بوو. وەختێ خاس وردەو بووم. زانیم دەنگ پووڵ وردەکان ناو گیرفان خوەمە و خەڵەتیاگم. ڕاسەکەیتان گەرەکە لە بەر خوەمەو، فرە تەرێقەو بوومەو.
50-52
سەرچاوە: سەرتەپۆڵە، سەعید شێخولئیسلامی کوردستانی، پێشەکی و پێداچوونەوە: عەتا حەواری نەسەب، سنندج: روز و شمیم سنندج، چاپی دووهەم، 1402.